جمشید آذرمی آذر
سایت جامع العلوم شامل : مقاله های نویسنده ، اطلاعات عمومی علمی ، مذهبی ، اجتماعی ، فرهنگی ، زناشویی ، تاریخ ، ادبیات و متفرقات...

اوصاف حمیده و خصال پسندیده مومنین و بیان پاره ای ازآنها

اوصاف حمیده و خصال پسندیده : اگر بخواهیم در جامعه ای که زندگی می کنیم مورد اعتماد و رضایتمندی مردم و اطرافیانمان باشیم ، باید رفتار و اعمال خود را طوری قرار دهیم که در نظر مردم به عنوان یک انسان شایسته و مورد اعتماد شناخته شویم. باید به مکارم اخلاق اسلامی که از بهترین و برترین اخلاق انسانی است مجهز شده باشیم. خانواده جزئی از جامعه است که به عنوان جامعه کوچک شناخته می شود، تربیت انسان از کودکی درخانواده با مربیگری والدین آغاز می شود ، اما شخصیت کامل انسان در جامعه شکل گرفته و به کمال می رسد.
بهترین مردم ، مردمانی هستند که در تربیت آنها ایمان به خدا ، ترس از خدا ، مدارا کردن با مردم ، شناختن راه و رسم آزادگی ، مروت و جوانمردی ، نحوه کنترل و به بند کشیدن هوای نفس و بسیاری دیگر از خُلق و خُوی نیک انسانی به کار گرفته شود. و انسان را مورد توجه و پسند خداوند متعال قرار دهد و آدمی را به کمال عالی انسانی راهنما باشد.
بهترین مردم یا برترین انسانها باید به چندین  اوصاف حمیده و خصال پسندیده از مکارم الاخلاق آراسته و زیور شده باشند که خداوند متعال تمامی پیغمبران خود را در آن جامه مبعوث نموده است ، ما در این نوشته به چندین نمونه از آن خصال حمیده را به اختصار بیان می نماییم.

اوصاف حمیده و خصال پسندیده مومنین و بیان پاره ای از آنها؛

۱- ایمان است ، یعنی اقرار به توحید خداوند ، نبوت پیغمبران و پیامبر اسلام (ص)، عدل الهی، معاد، باور به امامت امامان معصوم بعد از پیامبر می باشد. ایمان، بنابر قرآن کریم، متفاوت از اسلام و در مرتبه‌ای بالاتر از آن است؛ همچنین ایمان، قابلیت کم و زیاد شدن دارد و هیچ کسی را نیز نمی‌توان با اکراه و اجبار به ایمان رساند.
۲- یقین است ، و آن ریشه ایمان است ، یقین، مرتبه‌ای عالی از معرفت و از بالاترین مراحل سلوک و کمالات انسانی است ، در کتاب‌های اخلاقی یقین را اعتماد و توجه کامل به خدا و رویی گردانی از غیر او معنا کرده و حالتی دانسته‌اند که در آن انسان نسبت به خوب و بد پیشامدها بی تفاوت است. علمای اخلاق برپایه آیات قرآن سه مرتبه «علم الیقین»، «عین الیقین» و «حق الیقین» را برای یقین بیان کرده و حق الیقین را ویژه عارفان و حکیمان بزرگ دانسته‌اند.
۳- معاد است ، و آن از اصول دین اسلام است که به معنای بازگرداندن انسان پس از مرگ به زندگی در روز قیامت است ، بنابر این اصل، همه انسانها در روز قیامت دوباره زنده میشوند و اعمال آنها در پیشگاه الهی سنجیده می گردد و به کیفر یا پاداش درستکاری یا بدکاری خود می رسند.
۴- عدل الهی است ، و آن عادل دانستن خدای یکتا در همه امور بندگان است ، همه فرقه های مسلمان ، خدا را عادل میدانند؛ ولی تفسیر آنان از عدل و ظلم متفاوت است. عدل الهی از نظر شیعه بدین معناست که خداوند پاداش و کیفر الاهی نظام‌مند و بر اساس حسن و قبح ذاتی افعال است؛ به گونه‌ای که خداوند در داوری ها و احکامش ستم نمی کند: به نیکوکاران پاداش میدهد و می تواند گناهکاران را به اندازه استحقاق‌شان مجازات کند.
۵- نبوت پیامبران و ایمان به پیامبر خاتم حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم است ، بزرگان دین نبوت را از اصول دین به شمار آورده‌اند که باور به آن شرط مسلمانی است.
۶- امامت چهارده معصوم علیهم السلام ، و قبول کردن آنها به عنوان رهبری و پیشوایی جامعه اسلامی به نصب الهی و جانشینی پیامبر اکرم(ص) در امور دینی و دنیوی است.
۷- وَرَعْ است ، و آن به معنای پرهیزکاری و پارسای است ، حالتی در وجود انسان است که به نگه‌داری کامل نفس و ترس از لغزش منجر می شود.
۸- حِلْم است ، و آن فضیلتی اخلاقی است که هم به انسان و هم به خدا نسبت داده شده است. این صفت در انسان، به معنای بردباری در رفتار با دیگران و نیز در مواجهه با ناگواری‌های زندگی نیز است.
۹- صبر است ، صبر یعنی مقاومت در برابر سختی ها و از دست ندادن تاب و قرار. صبر نیرویی است کنشگر و پویا که انسان را در برابر آنچه ناخوشایند اوست، توانمند می سازد ،که گفته اند صبر از برای ایمان مثل سر است به جسد.
۱۰- شکر است برتمامی نعمات خدا ،شُکر اصطلاحی قرآنی و اخلاقی به معنای سپاسگزاری و قدردانی زبانی و عملی از نعمت‌های خداست. عارفان مسلمان، شکر را به سه نوع زبانی، قلبی و عملی تقسیم می‌کنند. شکر زبانی اعتراف گفتاری به نعمت، شکر قلبی دانستنِ نعمت از خدا، و شکر عملی اطاعت در رفتار و کردار از بخشنده نعمت (مُنعِم) بیان شده است.
۱۱- غیرَت است ، غیرت یک فضیلتی اخلاقی است که انسان را به دفاع از ناموس ، خانواده، دین و آیین، همچنین مال و وطن وا می دارد. گفته اند غیرت از ایمان است، و یکی از صفات خداوند غیور است و هر غیوری را نیز دوست دارد.
۱۲- سازش با همسایه و مصاحب است ، سازش با همسایه و مصاحب انسان را در آرامش روانی و اجتمایی نگه می دارد ، و دیگر اینکه همسایه آزاری از زشت ترین و منفورترین کارهاست. خانواده ها همواره باید مراقب باشند که مبادا در روز و شب، خواسته و ناخواسته، مستقیم و غیرمستقیم رفتاری داشته باشند که موجبات سلب آسایش و اذیت همسایه را فراهم نمایند.
۱۳- اداء امانت است ، از امام باقر (علیه السلام) است که فرمود: یا بُنَیَّ، عَلَیکَ بِأَداءِ، الأَمانَهِ تَسلَم دُنیاکَ و آخِرَتُکَ، و کُن أمیناً؛ فَإِنَّ اللّه تَعالی لا یُحِبُّ الخائِنینَ. ای پسرم! امانت را ادا کن، تا دنیا و آخرتت سالم بماند، و امین باش؛ زیرا خدای تعالی خیانت کاران را دوست ندارد.(۱)
۱۴- سخاوت وجود است ، واژه سخاوت از ریشه سَخا گرفته شده است. وقتی گفته می شود سَخا النارَ به این معنی است که خاکستر آتش را از آتش پاک کنند تا بهتر بسوزد و روشن شود؛ همان طور که آتش اطراف خود را روشن کرده خانه را گرم نگه می دارد سخاوت نیز موجب روشنائی و گرم کردن جامعه و کانون خانواده ها و زمینه سازی برای بهره مندی بینوایان است. جود و سخاوت از هنجارهای اخلاقی است که دین اسلام بسیار بر آن تأکید نموده است.گفته اند سخاوت درختی است در بهشت که شاخه هایش آویزان در زمین است ، پس هرکس شاخه ای از آن را بگیرد آن شاخه او را به بهشت راهنمایی نماید.
۱۵- بسیار ذِکر کردن و به یاد خدا بودن است ، ذِکْر یادکردن چیزی یا کسی با قلب و زبان است و در محاورات مردم و اهل شرع همان یادکردن خدا است. واژه ذکر و مشتقات آن در حدود ۳۰۰ بار در قرآن به کار رفته که بیشتر آنها درباره یادکردن خدا و نعمت‌ها و آیات الهی و یادآوری آنها است و در برخی از آیات نیز ذکر به معنای یادکردن غیرخدا استفاده شده است. آرامش و اطمینان دل، ترس از خدا، علم و بصیرت، رستگاری، یادکردن خدا، زنده شدن دل، آمرزش الهی  و بهشت از جمله آثار ذکر معرفی شده است.
۱۶- قناعت است ، قناعت به معنای اکتفا کردن به‌اندک و در مقابل زیاده ‌خواهی است. قناعت در ادبیات و فرهنگ اسلامی به معنای، صحیح مصرف کردن نیز آمده است، که در ادبیات اقتصادی با واژگانی مانند بهره‌وری، کارآیی، بهینه‌سازی مصرف و صرفه‌جویی بیان می شود. و مراد از آن به معنای تنگ گیری برعیال حتی در تنگ دستی هم نیست.
۱۷- حسن خلق است ، خوش‌خلقی به معنای حسن خلق، نرم‌خوئی، خوش‌سخنی، گشاده‌روئی و حسن معاشرت و برخورد پسندیده با دیگران است. خوش‌خلقی یکی از صفات نیک و پسندیده پیامبران و اولیاء خدا می باشد که در قرآن مجید و در روایات ائمه اطهار علیهم السلام نیز به آن پرداخته شده است، در این نوشتار به برخی از مباحث این صفت نیک پرداخته خواهد شد.
۱۸- حَیاء است ، حَیاء از صفات نیک و فضایل اخلاقی به معنای شرم‌ کردن از ارتکاب به زشتی ها می باشد. حیاء حالتی نفسانی است که موجب متانت و وقار و به خودداری از انجام رفتار ناپسند می گردد. در روایات شیعه، حیا کلید خوبی ها، سبب پاکدامنی و مانع کارهای زشت قلمداد شده ، عقل و ایمان از اسباب آن برشمرده شده‌اند. همچنین به مواردی از حیای ناپسند همچون حیا ورزیدن از تحصیل علم، شرم از کسب درآمد حلال، خدمت به مهمان، احترام به پدر و مادر و نیز طلب حقوق خود و شرم در موقع روابط جنسی با همسر اشاره شده است.
۱۹- راستگویی است ، راست‌گویی از اعمال نیکوی انسانی و نزد دین و خرد از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. فطرت پاک انسان ایجاب می کند که آدم سالم و متعادل، دل و زبانش یکسو و هماهنگ باشد، ظاهر و باطنش یکی باشد و آنچه را باور دارد بر زبان جاری کند. راست گویی، واجب و از خصلت‌های برجسته مؤمنان است که در آیات و روایات فراوانی بر آن تاکید شده است. امام صادق (علیه‌السّلام) می فرماید: هرکس زبانش راست بگوید، عملش پاکیزه می شود. و امام باقر علیه السلام نیز فرمود: قبل از سخن گفتن راستگویی بیآموزید.(۲)
۲۰- صِلِه رَحِم است ، صِلِه رَحِم به معنای ارتباط و دیدار با خویشاوندان و کمک به آنها از آموزه‌های اخلاقی اسلام است. قرآن و احادیث بر صله رحم تأکید کرده‌اند، تا آنجا که قرآن ترک‌کنندگان آن را در شمار زیان‌کاران و لعنت‌شدگان معرفی می کند. در روایات نیز صله رحم به عنوان بهترین عمل پس از ایمان، اولین سخنگوی قیامت، بهترین خصلت مؤمن و مهم‌ترین عامل طولانی شدن عُمر معرفی شده است. بنابر حدیث قدسی، صله رحم از رحمت خداست و هر کس آن را ترک کند، از رحمت او محروم خواهد ماند.
۲۱- مروت وجوانمردی است ، مروت و جوانمردی یکی از واژه های است که همیشه در مورد انسانهای آزاده ، سِرّ نگهدار ، فداکار در راه حق و عدالت بکار برده میشود ، مراد از آن بالا بودن شخصیت انسانی و انسانیت است. کلمه مروت صفتی است نفسانی که انسان را به کسب اخلاق پسندیده و ترک اخلاق فاسد و پست وادار میکند،و اما کلمه جوانمردی در مورد کسانی بکار میرود که در مقابل کرده ها و خطاهای دیگران ازخود گذشتگی می کنند ،عیب یا سر نهان دیگران را پنهان نگه میدارند ، که امام علی علیه السلام فرمودند:« الکریم من جازی الاسائه بالاحسان »، جوانمرد کسی است که بدی را با نیکی پاسخ دهد.
۲۲- داشتن روحیه امر به معروف و نهی ازمنکر است ، اَمر به مَعروف و نَهی اَز مُنکَر، دو واجب از فروع دین هستند. امر به معروف یعنی دعوت کردن کسی که عمل واجبی را ترک کرده به انجام آن، و نهی از منکر یعنی تلاش برای جلوگیری از انجام کار حرام توسط فرد گناهکار. از نظر فقهی امر به معروف و نهی از منکر بر کسی واجب است که نسبت به معروف و منکر آگاهی داشته و احتمال تأثیرگذاری نیز بدهد.
۲۳- گفتن سخن حق است ولو بر ضرر خود باشد ، یکی از اوصاف حمیده مومن سخن گفتن به حق است و اگر که آن سخن به ضرر خود نیز باشد، و حرف حق را از هر کسی که باشد قبول می کند، و سعی در به کرسی نشاندن حرف خود به هر قیمتی نمی باشد. قبل از سخن گفتن سخن خود را یک بار مرور می کند و آینده آن سخن را می سنجد و اگر حق باشد بیان می نماید.
۲۴- تحصیل علم است ، و در فضیلت آن کفایت کند که مایز بین انسان و حیوان است، از نظر پیامبر اسلام (ص) علم‌آموزی و تعلیم نه‌تنها امری پسندیده است، بلکه از واجباتِ دین نیز محسوب می شود. روایات زیادی بر این امر دلالت دارند که پیامبر عظیم‌الشأن اسلام می‌فرماید: “طلب العلم فریضه علی کل مسلم»: یعنی جست‌وجو و طلب علم بر هر مسلمان واجب است. هیچ استثنایی‏ ندارد، حتا از لحاظ زن و مرد هم استثنایی ندارد؛ چون مسلم یعنی مسلمان‏، خواه مرد باشد و خواه زن.
۲۵- جهاد با نفس است ، که آن جهاد اکبر است، جهاد نفس یا جهاد اکبر اصطلاحی است در اخلاق اسلامی برگرفته از روایات دینی به معنای کوشش در تهذیب اخلاق و نفس و هر نوع مبارزه و مخالفت با خواست‌های مذموم نفسانی است. در قرآن و روایات بر جهاد با نفس تاکید شده است و در روایات، جهاد با نفس در مرتبه‌ای بالاتر از جهاد قرار گرفته و دارای مراتب و درجات است.
۲۶- انصاف داشتن است ،انصاف از فضائل اخلاقی به معنای عدالت‌ورزی بر رعایت مساوات و برابری در رفتار با دیگران و پرداخت حقوق مردم بدون تبعیض اشاره دارد. واژه انصاف به صورت صریح در قرآن نیامده ولی مفسران از چندین آیه رعایت انصاف در روابط اجتماعی را استنباط کرده‌اند. انصاف‌ورزی در روایات با اوصاف همچون برترین ارزش‌ها، سرور اعمال و سخت‌ترین تکالیف شناسانده شده است. انصاف را به سه قسم انصاف در سخن، انصاف در عمل و انصاف در قضاوت تقسیم و برای آن آثاری از جمله آسایش و راحتی، جلب محبت و دوستی، افزایش روزی، تاخیر اجل و کسب منزلت اجتماعی ذکر کرده‌اند.
۲۷- عدالت داشتن، عدالت اصطلاحی فقهی و کلامی است. در فقه، عنوانی است برای صفتی که باعث ترک گناه می گردد و در بسیاری از احکام عملی از آن سخن رفته است. از نظر فقهی، عدالت یک شخص با تأیید دو عادل یا معاشرت فراوان با خود او یا باور متدینین به عدالت وی، قابل اثبات است. بیشتر فقها معتقدند حُسن ظاهر (یعنی آراستگی ظاهری از جهت پایبندی به احکام شرعی) برای اثبات عدالت فرد کافی است.
۲۸- دوست داشته باشد برای مومنین هر آنچه که برای خود دوست دارد، در حدیث معراج است که خداوند تبارک و تعالی می فرماید: محبّت من بر کسانی واجب می شود که به خاطر من همدیگر را دوست داشته باشند. یعنی به خاطر خدا نسبت به همدیگر مهرورزی کرده و با هم پیوند برقرار کنند. خداوند تبارک و تعالی در میان همه چیزهایی که انسان به آنها احتیاج دارد، دست می گذارد روی اصلی ترین چیز و آن محبوبیّت در نزد خداوند تبارک وتعالی است.
۲۹- مشغول شدن بر عیوب خود است تا تفحص از عیبهای مردم ، رسولُ اللّه ِ صلى الله علیه و آله وسلم فرمودند: طوبى لِمَن مَنَعَهُ عَیبُهُ عَن عُیوبِ المُؤمِنینَ مِن إخوانِهِ ؛ پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : خوشا به حال آن کس که عیب خودش، او را از پرداختن به عیبهاى برادران مؤمنش باز دارد.[۳] بدیهی است هر انسان عاقلی با تأملی هر چند کوتاه در می یابد که هرگز نمی تواند عیوب متعدد خود را نادیده انگاشته و به عیب دیگران زبان گشاید. پس آنکه از خود غافل شده و به دیگران پیله می کند، جاهلی بیش نیست.

۳۰- تواضع است ، و آن بزرگتر و افضل عبادت است ،  زینت و شرف مومن و کمال عقل انسان است ، تواضع از فضائل اخلاقی به معنای فروتنی است. در قرآن و حدیث و متون اخلاقی و عرفانی بر آن تأکید شده است ، متون دینی سرشار از نمونه‌های اخلاقی با مفهوم تواضع است و بسیاری از بزرگان دین هم خود را به این صفت پسندیده الهی آراسته کرده و در تحصیل آن نیز کوشا بوده اند. و تواضع کنندکان نزدیکترین و سربلندترین کس هستند در مقام خداوند متعال ، هر وقت شخصی پیشانی خود را با تواضع به زمین گذارد ملکی از سوی خدا سر او را بلند می کند و می گوید که تو در پیشگاه حضرت حق سربلند هستی پس سر در میان مردم بالا بگیر. 
۳۱- اداء فرائض و واجبات دین است ، که آن از اهم چیزهائیست که بنده را لازم است که انجامش دهد، هرکس عمل کند به آنچه خداوند متعال واجب کرده پس او بهترین و عابدترین و با ایمانترین مردم است در پیشگاه خداوند تعالی ، و خداوند خوشنود می شود برای بنده ای که اداء کرده است به فرائضی که از طرف معبود خود واجب شده است تا اینکه بنده بندگی خود را به وسیله عمل کردن با آنها ثابت نماید.

۳۲- حسن ظن بخداوند متعال است ، و آن عبارتست از خالص نمودن عمل بجهت خدا و امید عفو ازلغزش از خدا ! و آن از بهترین صفات است چنانکه سوء ظن به خدا از قبیخ ترین صفات است ،حضرت کاظم علیه السلام می فرماید: وَاللّه ِ ما اُعطِىَ مُومِنُ قَطَّ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَهِ، اِلاّ بِحُسنِ ظَنِّهِ بِاللّه ِ عَزَّوَجَلَّ وَ رَجائِهِ لَهُ وَ حُسنِ خُلقِهِ وَالکفِّ عَنِ اغتیاب المُؤمِنینَ ، به خدا قسم خیر دنیا و آخرت را به مؤمنى ندهند مگر به سبب حسن ظن و امیدوارى او به خدا و خوش اخلاقى اش و خوددارى از غیبت مؤمنان.(۴) پس معلوم می شود که حسن ظن به خدا از بهترین صفات مومن است ، و هیچ مومنی خیر دنیا و آخرت داده نشد مگر به حسن ظن به خدا ، و هیچ بندۀ ظنش به خداوند خیر نباشد مگر اینکه خداوند به ظن او با او معامله فرماید ، و اگر ظنش به خدا بد باشد خداوند هم با ظن او با او معامله می فرماید ،

 ۳۳- اخلاص است ، و خالص آنهم اعمالی است که برای رضایت خدا انجام می گیرد،اخلاص در اعمال موجب قبولی آنها به درگاه ذات احدیّت می باشد ، مقربترین انسانها در پیشگاه حضرت حق با اخلاصترین از آنها در انجام دادن کارهای اجتماعی ، دینی ، و حتی سیاسی می باشند،امام علی علیه السلام می فرماید: اخلاص ملاک و معیار عبادت است و ثمره یقین و عالی ترین هدف است. 
۳۴- توبه است ، و آن پشیمانی از گناه و بازگشت به درگاه خداوند متعال است ، البته درست است که خداوند متعال باب توبه را بروی گناهکاران باز گذاشته است اما انسان هوشیار و بیدار باید بداند که اعمالی که موجب خشم خداوند یکتا باشد انجام ندادن آن بهتر است از انجام دادن آن که بعداً توبه نماید، کسی چه میداند که شاید در حال انجام اعمال گناه از دنیا رفت و فرصت توبه هم پیدا نکرد ، انسان عاقل کسی است که نه گناه کند و نه توبه نماید، البته گفتن کلمه استغفرالله روزانه چند نوبت ثواب دارد. و اگر انسان گناهی هم انجام داده است بهتر است توبه واقعی کند و دیگر هم جرعت نکند به درگاه خداگناهی را انجام دهد. 
 اینها پاره ای از اوصاف حمیده و صفات پسندیده است که در این مجال به تحریر آن پرداختم که اگر علاقه ای برای بیشتر دانستن از آنها را دارید می توانید به کتب مربوطه رجوع کنید و مطالب بیشتری را مطالعه داشته باشد.

منابع و مآخذ
۱- بحارالانوار، ج ۱۳، ص ۴۱۷
۲- کافی ج ۲
۳- وسائل الشیعه ج ۱۱

۴- بحار الانوار ج۶،ص۲۸
سایت ویکی شیعه دانشنامه مجازی مکتب اهل بیت
سایت ویکی فقه دانشنامه حوزوی
سایت پایگاه حوزه، این پایگاه اطلاع رسانی حوزه، این
سایت در کتابخانه ی دیجیتال احادیث شیعه
کتاب سراج الشیعه حاج شیخ عبدالله ممقانی غروی
کتاب مکارالاخلاق حسن بن فضل طبرسی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این وب سایت از کوکی ها برای بهبود از تجربه شما استفاده می کند. ما فرض می کنیم که شما با این کار موافق هستید ، اما در صورت تمایل می توانید انصراف دهید. پذیرفتنادامه