جمشید آذرمی آذر
سایت جامع العلوم شامل : مقاله های نویسنده ، اطلاعات عمومی علمی ، مذهبی ، اجتماعی ، فرهنگی ، زناشویی ، تاریخ ، ادبیات و متفرقات...

دانش و دانشمند در نهج البلاغه

دانش و دانشمند همانند خورشید و نور او هستند که بی منت در کار خود مشغول هستند، دانشمند صالح و با کمال همانند خورشید است که از خودش نوری به نام دانش پخش می کند که از سخاوت و تواضع اش به گیرنده و دریافت کننده اش کاری ندارد.
آری دانشمند محصول خود را که همه دارایی اوست بر فکر و ذهن دانشجو می کارد و این دانش آموز هست که از دانش اوستاد چه قدر برداشت کند و چه مقداری را از آن خود سازد، وگر نه به استاد تفاوتی نمی کند که مشتریانش چه کسانی هستند! پیر هستند یا جوان، مرد هستند یا زن، تنها هدفی که دارد این است که نور خود را به طوری پخش کند که دریافت کنندگان خود را به طریق مستقیم الهی راهنما باشد، باشد که از طریق دانش او به سر منزل ابدی که به خداوند متعال ختم می شود منتهی گردد.
مقام دانش و دانشمند در نزد امام علی علیه السلام جایگاه والایی دارد، تا آنجا که امام مقام دانشمندان را به طریق خاصّی ستوده است، فرمود: مَن وَقَّرَ عالِما فقَد وَقَّرَ رَبَّهُ ؛ هر که دانشمندی را احترام کند خدا را احترام کرده است.(۱) و فرمود: با دانشمندان همنشین شو تا نیکبخت شوی.(۲)
دانشمند را باید از سایر مردم نشانه های از ایمان، اخلاق، معرفت، بخشندگی، تواضع، تلاش در امر معاش و تحصیل علوم، رسیدگی به مشکلات مستمندان و نیازمندان، بردباری و سکوت در برابر عداه ای که ندانسته و از روی نادانی حرفهای نا مربوط می زنند و همچنین سازش در خانواده از همه کس بیشتر باشد.
امام علیه السلام برای آن دسته از دانشجویانی که در پی اوستاد و دانشمند سالم و با ایمان هستند سه نشان در آنها را چنین شمرده است: یا طالِبَ الْعِلمِ! اِنَّ لِلْعالِمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: اَلْعِلْمُ وَالْحِلْمُ وَالْصَّمْتُ؛ ای جویای دانش دانشمند را سه نشان است: علم، بردباری، سکوت.(۳) و فرمود: آی مردم از نور چراغ واعظی که خود به کمال رسیده است بهره گیرید، و از چشمه ای که آب آن زلال است و املاح آن ته نشین شده آب بنوشید(۴)
امام علیه السلام دانشمند را توصیه به یاد دادن و یاد گرفتن علم و دانش در هر زمان و مکان ممکن سفارش کرده و می فرماید: عَلَى العالِمِ أن یَعمَلَ بِما عَلِمَ ،ثُمَّ یَطلُبَ تَعَلُّمَ ما لَم یَعلَم؛ بر دانشمند است که آنچه را می داند به کار بندد ، سپس در پی یاد گرفتن دانشی رود که نمی داند.(۵) و فرمود: قبل از اینکه درخت علم خشک گردد و قبل از اینکه به خود مشغول گردید شتاب کنید و علم را از اهل آن بیاموزید ، نهی از منکر کنید و خودتان هم نهی را بپذیرید ، زیرا شما دستور دارید اول خودتان مناهی را ترک کنید و بعد نهی از منکر نمائید.(۶)

دانش و دانشمند در نهج البلاغه؛

۱- امام علی علیه السلام در وصیت خود به فرزندش امام حسن علیه السلام می فرماید: وَ تَفَهَّمْ وَصِیَّتِی وَ لَا تَذْهَبَنَّ عَنْهَا صَفْحاً فَإِنَّ خَیْرَ الْقَوْلِ مَا نَفَعَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِی عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ وَ لَا یُنْتَفَعُ بِعِلْمٍ لَا یَحِقُّ تَعَلُّمُهُ ؛ وصیّت مرا بدرستى دریاب، و به سادگى از آن نگذر، زیرا بهترین سخن آن است که سودمند باشد، بدان علمى که سودمند نباشد، فایده اى نخواهد داشت، و دانشى که سزاوار یاد گیرى نیست سودى ندارد.(۷)
۲- و حضرت فرمود: الْعِلْمُ وِرَاثَهٌ کَرِیمَهٌ، وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَهٌ، وَ الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ ؛ و درود خدا بر او، فرمود: دانش، میراثى گرانبها، و آداب، زیورهاى همیشه تازه، و اندیشه، آیینه اى شفّاف است.(۸)
۳- امام علی علیه السلام می فرماید: الْفَقِیهُ کُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْیِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ ؛ فقیه کامل کسى است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس، و از مهربانى او نومید نکند، و از عذاب ناگهانى خدا ایمن نسازد.(۹)
۴- حضرت فرمود: أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَى اللِّسَانِ، وَ أَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِی الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْکَانِ؛ بى ارزش ترین دانش، دانشى است که بر سر زبان است، و برترین علم، علمى است که در اعضا و جوارح آشکار است.(۱۰)
۵- و در دیگر جای فرمود: رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ لَا یَنْفَعُهُ ؛ چه بسا دانشمندى که جهلش او را از پاى در آورد و دانش او همراهش باشد امّا سودى به حال او نداشته باشد.(۱۱)
۶- امام فرمود: إِنَّ کَلَامَ الْحُکَمَاءِ إِذَا کَانَ صَوَاباً، کَانَ دَوَاءً؛ وَ إِذَا کَانَ خَطَأً، کَانَ دَاء ؛ گفتار دانشمندان هر گاه صحیح باشد دوای جامعه است و هر گاه خطا باشد درد جامعه.(۱۲)
۷- فرمود: الْعِلْمُ عِلْمَانِ: مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ؛ وَلاَ یَنْفَعُ الْمَسْمُوعُ، إِذَا لَمْ یَکُنِ الْمَطْبُوعُ ؛ علم دو گونه است: علم فطرى و علم اکتسابى، علم اکتسابى اگر هماهنگ با علم فطرى نباشد سودمند نخواهد بود.(۱۳)
۸- و دیگر جای فرمود: الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ؛ وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ، فَإِنْ أَجَابَهُ، وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْه ؛ علم و عمل پیوندى نزدیک دارند. و کسى که دانست باید به آن عمل کند، چرا که علم، عمل را فراخواند، اگر پاسخش داد مى ماند و گر نه کوچ مى کند.(۱۴)
اینها تعداد کم و اندکی بودند از بین سخنان امام علی بن ابی طالب علیه السلام که در کتاب سراسر پند و حکمت نهج البلاغه و سایر کتب دینی و علمی از دانشمندی که دانش باطنی و ظاهری او سراسر نور است که خواننده و شنوندگان خودش را به سوی مکارم الاخلاق و پرورش کمال انسانی رهنمود می نماید. و مقام دانش و دانشمند را به حد کافی توصیف می کند، و در آن کتاب سخن از علم و عالم بیش از اینها بود که ما برای طولانی نشدن مطالب به این چند نکته بسنده نمودیم باشد که مورد توجه و استفاده شما کاربران محترم جامع العلوم نیز قرار گیرد.

  • منابع و مآخذ این مقاله »—————————————————————————————————–
    ۱- غررالحکم و دررالکلام، ح ۸۷۰۴
    ۲- غررالحکم و دررالکلام باب همنشینی
    ۳- اصول کافی ج ۱
    ۴- نهج البلاغه خطبه شماره ۱۰۴
    ۵- غررالحکم و دررالکلام ح ۶۱۹۶
    ۶- نهج البلاغه خطبه شماره ۱۰۴
    ۷- نهج البلاغه نامه شماره ۳۱
    ۸- نهج البلاغه حکمت ۵
    ۹- نهج البلاغه، حکمت ??
    ۱۰- نهج البلاغه، حکمت ۹۲
    ۱۱- نهج البلاغه حکمت ۱۰۷
    ۱۲- نهج البلاغه حکمت ۲۷۱
    ۱۳- نهج البلاغه حکمت ۳۳۸
    ۱۴- نهج البلاغه حکمت ۳۶۶

همچنین بخوانید »—————————————————————————————————————————-

  1. چهارده اندرز از علی علیه السلام
  2. وظائف علما و روحانیون در مقابل اسلام و مردم چیست؟
  3. امام علی بن ابی طالب علیه السلام وارث علوم انبیاء است!

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این وب سایت از کوکی ها برای بهبود از تجربه شما استفاده می کند. ما فرض می کنیم که شما با این کار موافق هستید ، اما در صورت تمایل می توانید انصراف دهید. پذیرفتنادامه